Okul döneminde çocuğa teknolojik araçlarla vakit geçirebileceği, ihtiyacını karşılayabileceği uygun bir süre verilmelidir. Bu süreler okul zamanı ya da tatil fark etmeksizin uygulanırsa teknoloji bağımlılığı ebeveynler için bir tehdit olmaktan çıkabilir.
Yaş gruplarına göre çocukların teknoloji kullanım süreleri (Türkiye Yeşilay web sitesinden alınmıştır.)
TEKNOLOJİ KULLANIMINA KARŞI TUTUMUMUZ NASIL OLMALI?
| 3-5 yaş Okul öncesi evresi | Eğitici İçerik: İçeriğin eğitici ve yaşa uygun olduğundan emin olunuz. Bu dönemde yaratıcılığı ve problem çözmeyi teşvik eden programlar veya uygulamalar faydalı olabilir. Sınırlar Belirleyin: Ekranların kullanılabileceği belirli süreleri ve günün saatlerini aktarmalı ve bu sınırlara bağlı kalınız. Çevrimdışı Aktiviteler: Okuma, el işleri ve açık havada oyun gibi çevrimdışı etkinliklere öncelik vermeliyiz. |
| 6-10 yaş İlkokul evresi | Teknolojisiz Bölgeler: Evde yemek odası veya yatak odası gibi belirli alanları teknolojisiz bölgeler olarak belirleyiniz. İçeriği İzleyin: Çocuğunuzun internette nelere eriştiğini takip ediniz. Bu dönemde ebeveyn kontrol araçları kullanışlı olabilir. Fiziksel Aktivite ile Dengeleyin: Ekran süresini dengelemek için spor veya diğer fiziksel aktiviteleri teşvik edilmelidir. |
| 11-13 yaş Ortaokul evresi | Dijital Vatandaşlık Eğitimi Verin: Çocuklara sorumlu çevrimiçi davranış, siber zorbalığın tehlikeleri ve dijital ayak izinin kalıcılığı hakkında bilgi verilmelidir. Açık İletişim: Çocukların çevrimiçi deneyimlerini, kullandıkları uygulamaları veya oynadıkları oyunları tartışmalarına izin veriniz. Net Sınırlar Belirleyin: Okul ödevleri için cihazlarla daha fazla özerkliğe sahip olsalar da eğlence amaçlı ekran süresinin yine de net sınırları olmalıdır. |
Not: Çocuklarda yaşa göre teknoloji kullanımı ve tavsiyeler (Gezgin, 2023, s. 62)
DİJİTAL DÜNYADA ÇOCUK ESENLİĞİNİ SAĞLAMAK
Dijital dünyanın sınırsız ve kontrolsüz yapısı, çocuklar açısından önemli riskleri de beraberinde getirmektedir. Siber zorbalık, zararlı ve şiddet içerikli materyaller, çevrimiçi istismar, kişisel verilerin kötüye kullanılması, ekran bağımlılığı ve dijital kimlik üzerindeki tehditler, çocukların sağlıklı gelişimlerini çok boyutlu biçimde etkilemektedir. Çocuklar, dijital ortamdaki tehlikeleri yetişkinler kadar kolay ayırt edememekte ve çevrimiçi dünyanın karmaşık yapısı içinde savunmasız kalabilmektedir. Bu nedenle, çocukların yüksek yararını temel alan bütüncül bir yaklaşımla hem risklerin önlenmesi hem de fırsatların güvenli biçimde değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu yaklaşım, yalnızca çocukların bireysel gelişimlerini değil; aynı zamanda dijital çağın vatandaşları olarak hak temelli, sorumlu ve bilinçli bireyler olarak yetişmelerini de kapsamaktadır. (Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. 2026)
Günümüzde teknolojiyi hayatımızdan tamamen uzaklaştırmak gerçekçi olmasa da, çocuklarımızı dijital ihmal ve istismardan koruyacak önlemler almak ebeveynlik görevlerimizin başında gelmektedir. Bu süreçte en etkili adım, ebeveynler olarak önce kendi cihaz kullanım alışkanlıklarımızı dengelememiz ve çocuklarımıza iyi birer model olmamızdır. Teknolojik cihazları birer “dijital bakıcı” gibi oyalama aracı olarak kullanmak yerine, çocuklarımızın yaşına ve gelişimine uygun oyunlarla onlara bizzat vakit ayırmalıyız. Çocuklarımızı dijital dünyadaki zararlı içeriklere karşı bilgilendirirken, onları sosyal hayattan koparmamalı ve akranlarıyla vakit geçirebilecekleri gerçek fırsatlar oluşturmalıyız. Özellikle aile içi iletişimi ve uyku kalitesini korumak adına yemeklerden ve uyku vaktinden en az bir saat önce telefon, tablet gibi tüm cihaz kullanımlarını durdurmayı bir aile kuralı haline getirmeliyiz. (Karaman, H. & Ayhan, H. 2021)
AİLE İÇİ TEKNOLOJİ SÖZLEŞMESİ OLUŞTURMAK İÇİN İPUÇLARI
Sözleşmeyi oluştururken;
- Sözleşmenin çıktısını alıp detaylı bir şekilde incelemenizi ve gerekli düzenlemeleri yapmanızı öneririz. Ayrıca, ailenizin özel ihtiyaçlarını ve beklentilerini göz önünde bulundurarak sözleşme maddelerinde gerekli değişiklikleri yaparak daha uygun hale getirebilirsiniz.
- Sözleşmede cezalara odaklanmak, olumsuz davranışları ön plana çıkarabilir. Bunun yerine, kurallara uyulduğunda elde edilecek olumlu sonuçlara vurgu yapmak daha etkili olacaktır. Bu şekilde, olumlu davranışlar teşvik edilir ve sözleşmenin amacına uygun bir yaklaşım benimsenir.
Amacımız “Güvenlik” Kavramını Anlatmak
Çocukların öz denetim konusunda henüz gelişim aşamasında olduklarını unutmamalıyız. Bu sözleşmeyi hazırlarken amacımız, onlara güvenmemek değil, kendi güvenliklerini sağlamalarına rehberlik etmek ve destek olmaktır. Çocukların güvende olmalarında ebeveynlerin de sorumluluk taşıdığını bilmeleri, onlara güven ve güvenlik duygusu aşılayacaktır.
Ailecek Toplanacağınız En Uygun Zamanı Belirleyin
Toplantı zamanını planlarken, geç saatlerde çocukların duygusal tepkilerin artacağını düşünerek planlamanız önemlidir. Hafta içi akşam yemeğinden yarım saat sonra, hafta sonu ise kahvaltıdan yarım saat sonrası uygun bir seçim olabilir. Toplantının 30 dakikayı aşmaması için süreyi verimli kullanmalısınız.
Toplantı Esnasında Konuşulacak Konular
- Teknolojik cihazların hangi ortamlarda ve ne zaman kullanılabileceği konuşulur.
- Ev içinde zaman düzenlemesi yapılması ve ödev, sosyal zaman, cihazlarla geçecek süre, yatış saati gibi konularda ortak kararlar alınır.
- Çocukların teknoloji kullanımını kontrol altında tutmak, güvenli ve verimli bir şekilde kullanmalarını sağlamak (eğitim amaçlı kullanıma izin verirken, şiddet içeren oyun ve uygunsuz içerikler yasaklanmalıdır.)
- Teknoloji kullanımının güvenli ve kontrollü olması için uygulanacak uygulamalar(Google Family Link, Qustodio vs.)
- Çevrimiçi ortamlarda uygunsuz içerikleri bildirmesi ve ebeveyniyle açık iletişim kurması konuşulmalıdır.
- Çevrimiçi ortamlarda yüz yüze tanınmayan kişilerle konuşulmaması kuralı getirilmelidir.
- Teknoloji dışında çocuğun ilgi ve yeteneklerine göre vakit geçireceği etkinlikler paylaşılır. (Spor, Enstrüman çalma, Bisiklete Binme, Dans, Masa Oyunları, Resim Çizme, Yoga vs.)
- Tüm aile üyelerinin katıldığı, teknolojiden uzak bir şekilde kaliteli vakit geçirilir. Bütün paydaşların bu zamana özen göstermesi istenir.
- Teknolojik cihazlarda kullanılan uygulamaların ve bu uygulamaların özelliklerinin bilinmesi büyük önem taşır.
- Sözleşmeye uyulmadığında adım adım yaptırımlar (süre kısaltma, bir günlük kısıt, iki günlük kısıt, bir haftalık kısıtlama) uygulanır. Uyulduğunda ise süre artırılır veya ödüller verilir, böylece çocuk sorumluluk bilinci kazanır ve olumlu davranışlar teşvik edilir.
Toplantı Kuralları:
- Toplantıda herkesin söz alması ve kimsenin sözünün kesilmemesi konusunda anlaşılmalı, her kişinin kendi fikrini dile getirmesi ve karşıdaki kişiyi yargılayıcı ve suçlayıcı konuşulmaması sağlanmalıdır.
- Alınan kararlarda herkesin aynı fikirde olmaması doğal bir durumdur. Bu nedenle herkesin görüşüne saygı gösterilmeli ve farklı bakış açılarına değer verilmelidir.
- Toplantı sırasında gerginlik yaşandığını hissettiğinizde, ortamı yatıştırmak ve daha verimli bir tartışma sağlamak için toplantıyı uygun bir zamana ertelemek en sağlıklı yaklaşım olacaktır.
- Sözleşmenin etkili bir şekilde uygulanabilmesi için ilerleyen günlerde düzenli toplantılar yapılmalı, süreçle ilgili geri bildirimler paylaşılmalıdır.
- Bu sözleşme, 6 ile 12 yaş arası çocuklar için özel olarak hazırlanmıştır. Ancak çocuğun yaşı, gelişim düzeyi ve ihtiyaçları göz önünde bulundurularak sözleşme üzerinde gerekli düzenlemeler yapılabilir.
- Aile üyeleri sözleşme maddeleri üzerinde hemfikir olduktan sonra, sözleşme çıktısı alınır ve her aile üyesinin imzalaması sağlanır.
KAYNAKÇA
1-Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (2026). Dijital dünyada çocukların güçlendirilmesine yönelik eylem planı (2026-2030). https://www.aile.gov.tr
2-Gezgin, D. M. (2023). Çocuklarda problemli teknoloji kullanımı, olumsuz etkileri ve çözüm önerileri. Paradigma Akademi.
3-Karaman, H. & Ayhan, H. (2021). Çocuğa Yönelik Teknolojik İhmal ve İstismar. Online Journal of Technology Addiction & Cyberbullying, s. 53.
Not: Sözleşme metninin hazırlanmasında Culture Reframed Parents Program’ın, The Family Tech Agreement belgesinden alıntılar yapılmış ve uyarlanmıştır.