Tüm kişilerarası ilişkilerde zaman zaman çatışma ve anlaşmazlıkların yaşanması
olasıdır. Bu durum, bireyler için kırıcı, üzücü ve yıpratıcı olabilmektedir. Bu nedenle
çocukların, karşılıklı sosyal etkileşimlerinde duygu ve davranışlarını düzenleyebilme ve
kontrol edebilme becerilerini geliştirmeleri oldukça önemlidir. Özellikle ilişkilerin
sürekliliğini korumak, etkili iletişimi sağlamak ve ilişkilerin yıkıcı etkilerden korunmasını
sağlamak için "nezaket" önemli bir unsur olarak öne çıkmaktadır.
Binfet ve Gaertner (2015), nezaketi başkalarıyla ilişkiler kurmayı veya sürdürmeyi
destekleyen duygusal ve fiziksel bir yardım olarak tanımlamaktadır. Son yıllarda teknolojinin
gelişmesiyle birlikte çocukların, olumsuz uyaranlara daha fazla maruz kaldıkları ve akran
ilişkilerinde zorbalığa kadar varan durumlar yaşadıkları gözlemlenmektedir. Araştırmalar,
çocukların arkadaşlık ilişkilerinde bazen kırıcı davranışlar sergileyebileceğini ancak bunun
bilinçli olarak istedikleri bir davranış olmadığını göstermektedir.
Oxford University Press’in (OUP) Çocuk Sözlükleri ve Çocuk Kitapları birimi, 2024
yılı için “Nezaket” (Kindness) kelimesini Oxford Çocuk Yılın Kelimesi olarak seçmiştir. Bu
seçim, dünya genelinde şiddet, nefret ve çatışmalara karşı çocukların farkındalık geliştirdiğini
ve çözüm olarak nezaketi önemsediğini göstermektedir.
Araştırmalar, nezaketin başkaları üzerinde olumlu etkilerinin yanı sıra, çocukların ve
yetişkinlerin fiziksel ve zihinsel sağlığını da iyileştirdiğini, stres ve kaygı düzeylerini
azalttığını ortaya koymaktadır. Nezaket gösterildiğinde, beyinde mutluluk ve esenlik
duygusuyla ilişkili dopamin ve serotonin seviyelerinde artış, güven ve bağlantı duygularını
besleyen oksitosin düzeylerinde yükselme gözlemlenmektedir. Ayrıca Harvard Business
School tarafından 136 ülkede yapılan bir araştırma, başkalarına yardım eden bireylerin
duygusal fayda elde ederek genel mutluluklarını artırdıklarını ortaya koymaktadır.
Nezaketin, bireylerin yaşam kalitesi ve başarıları üzerindeki olumlu etkileri bilimsel
olarak desteklenmektedir. Araştırmalar, nezaketin sadece duygusal refahı artırmakla
kalmayıp, eğitim ortamlarında akademik başarıyı teşvik ettiğini göstermektedir.
Empati, Şefkat ve Nezaket Yoluyla Güçlü İletişim
Empati, şefkat ve nezaket kavramları birbirleri ile ilişkili olsa da ince bir ayrım vardır:
Empati: Bir başkasının duygusunu ve acısını hissedebilme yeteneği,
Şefkat: Bu acıyı fark ettiğinde dindirme ve yardımcı olma arzusu,
Nezaket: Şefkatin eyleme dönüşmüş halidir. Yani nezaket, bir davranış ve uygulamadır.
Çocuklara nezaketi öğretebilmek için öncelikle empati ve şefkat duygularının
gelişmesine destek olmak gerekir. Bu süreçte gönüllü faaliyetler önemli bir rol oynar.
Gönüllü çalışmalar, çocuklarda bencilliği azaltır, başkalarına yardım etme bilincini
güçlendirir ve paylaşma kültürünü destekler.
Küçük yaşlarda çocuklara konulan sınırlar da bu gelişim için yol göstericidir.
Çocuklar, toplu alanlarda başkalarını rahatsız edemeyeceklerini öğrendiklerinde empati
duyguları pekişir. Böylece başkalarının duygularını dikkate alarak davranışlarını
şekillendirmeye başlarlar. Bu durum hem olası sorunların önüne geçer hem de güçlü ve
sağlıklı arkadaşlık ilişkilerinin kurulmasına katkı sağlar.
Çocuklarda iyi davranışları fark etmek ve pekiştirmek de son derece önemlidir.
Örneğin, çocuğun arkadaşına yardım etmesi, sırasını beklemesi, paylaşması veya nazikçe
konuşması gibi olumlu davranışlarını gözlemlemek ve ona göstermek, bu davranışları
içselleştirmesine ve tekrar etmesine katkı sağlar.
Öz Şefkat İle Nezakete Yolculuk
Akran ilişkilerinde duyguların konuşulması büyük önem taşır. Ebeveynler olarak
kendimize, “Çocuğumla duygularımızı paylaşıyor muyum?” sorusunu sormalıyız. Çocuk,
kendi duygusunun anlaşıldığını ve ebeveyninin ona şefkat gösterdiğini deneyimlediğinde,
başkalarının duygularını fark etme ve onlara empati gösterme becerisini geliştirebilir.
Örneğin; çocuğun okulda bir arkadaşının üzgün olduğunu gördüğünde, “Üzgün olduğunu
anlıyorum, sana yardım edebilir miyim?” diyerek yaklaşması, bu becerinin doğal bir sonucu
olabilir.
Çocuğa şefkati öğretmek için öncelikle öz şefkatini geliştirmesi gerekir. Çocuklar,
ebeveynlerinin kendilerine nasıl davrandıklarını dikkatle izler ve bu davranışları öğrenir. Bu
nedenle bizler kendimize karşı nazik olmalı ve hatalarımızı anlayışla karşılamalıyız. Öz
şefkat geliştiren bir çocuk, kendi duygularını kabul etmeyi ve hata yaptığında kendine
anlayışlı olmayı öğrenir. Örneğin; bir çocuk oyun sırasında hata yaptığında, ebeveyni ona
“Hata yapmak doğal bir durum, birlikte bunu düzeltebiliriz” diyerek yaklaşırsa, çocuk hem
kendine hem de başkalarına karşı daha nazik davranmayı öğrenir.
Böylece öz şefkat, çocuğun başkalarına karşı şefkat ve nezaket göstermesinin temelini
oluşturur ve sağlıklı arkadaşlık ilişkilerinin gelişmesine katkı sağlar.
Güçlü Bireyler Yetiştirmek
Türkiye Çocuk Araştırması (2022) kapsamında 0-17 yaş grubundaki 14.705 çocuk
incelenmiş ve 6-17 yaş grubundaki çocukların %13,8’inin diğer çocuklar tarafından zorbalığa
maruz kaldığı belirlenmiştir. Bu durum, kendini koruyabilen ve aynı zamanda nezaketli bir
çocuk yetiştirmenin her zaman kolay olmadığını düşündürebilir.
Araştırmalar, nazik bireylerin bulundukları ortama pozitif enerji kattığını ve
çevrelerindeki herkesin bundan fayda sağladığını göstermektedir. Önemli olan, nezaketi güç
ile dengeleyebilmektir. Çocuğun arkadaş çevresini çeşitlendirmesi, farklı görüş ve
düşüncelere sahip kişilerle bir araya gelmesi, kültürel çeşitliliğe saygı göstermeyi öğrenmesi
ve hakkını sözlü olarak savunabilmesi, sosyal dünyada güvenle var olmasını sağlar.
Evde Uygulanabilecek Nezaket Fikirleri
Random Acts of Kindness Foundation (RAK) tarafından önerilen bazı nezaket
aktiviteleri şunlardır:
● Yeni biriyle tanışıp onu bulduğundan daha iyi bir halde bırakmak,
● Sevdiğiniz bir kitabı birine ödünç vermek,
● En yakın kütüphaneye gidip bir kitap bağışlamak,
● Olumlu mesajlar içeren kağıtlar oluşturup, bir başkasının bulması için bırakmak,
● Birine “günaydın” veya “iyi geceler” mesajı yollamak.
Daha fazla fikir ve etkinlik için:
[Random Acts of Kindness](https://www.randomactsofkindness.org/kindness-ideas)
KAYNAKÇA
1. Binfet, J. (2016). "Kindness in children's social interactions".
2. Binfet, J., & Gaertner, M. (2015). "Kindness as emotional and social support".
3. Cohen, A. (2024). Revisiting Roseto and the importance of kindness for success. "Journal
of Positive Psychology & Wellbeing, 8"(4), 51–66.
4. Dunn, E. W., Gilbert, D. T., & Wilson, T. D. (2011). "If money doesn’t make you happy,
then you probably aren’t spending it right". Harvard Business School Working Paper No. 11-
038.
5. Eriş, B. (2025, 23 Eylül). "Akran Nezaketi" [Video]. TeacherX Platformu.
6. HiDoctor. (2024). "Nezaketin iletişime kattığı artılar" [Blog yazısı]. HiDoctor.
7. Karasu, S. (2014). "Social skills and child development".
8. Oxford University Press. (2024). "Children's word of the year: Kindness". Oxford
University Press.
9. Oyserman, D., Coon, H. M., & Kemmelmeier, M. (2002). "Cultural psychology and
kindness".
10. Türkiye İstatistik Kurumu. (2022). "Türkiye Çocuk Araştırması". Türkiye İstatistik
Kurumu.
11. Yüksel-Şahin, F. (2010). "Duygu ve davranışların düzenlenmesi".